Tasarım tarihine yön veren grafik tasarımcılar arasında dünyadan Paul Rand, Saul Bass, Milton Glaser, Massimo Vignelli, Paula Scher, Otl Aicher, Wim Crouwel ve Josef Müller-Brockmann; Türkiye’den ise İhap Hulusi Görey, Mengü Ertel ve Bülent Erkmen gibi isimler sık anılır. Bu sayfa bir “en iyiler” sıralaması değil; her ismin neden önemli olduğunu ve bugün bir tasarımcının ondan ne öğrenebileceğini anlatan bir çalışma listesidir.
Ben Selçuk Aker; Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Tasarım mezunuyum ve 19 yılı aşkın süredir marka kimliği, yayın ve arayüz tasarımı üzerinde çalışıyorum. Aşağıdaki “öğrenilecek ders” ve “bugün nasıl ilham alınır” notları benim yorumum ve alıştırma önerimdir; adı geçen tasarımcıların sözleri değildir.
Bu liste neye göre hazırlandı?
Grafik tasarımda “en iyi tasarımcıyı” ölçen nesnel bir puan yok. Bu yüzden listeyi bir sıralama olarak değil, dört ölçüte göre kurdum:
- Kalıcı etki: İşleri onlarca yıl sonra hâlâ kullanılan, incelenen veya referans gösterilen isimler.
- Yöntem bırakmak: Tek bir ünlü işten çok, başkalarının uygulayabileceği bir düşünme biçimi geliştirmiş olmak: ızgara, sistem, sadeleştirme, ifadeci tipografi.
- Alan çeşitliliği: Logo, afiş, film jeneriği, işaretleme, yazı karakteri ve yayın gibi farklı alanları temsil etmek.
- Doğrulanabilirlik: Hakkında güvenilir kaynak bulunan bilgileri kullanmak. Emin olmadığım eser adlarını ve tarihleri yazmadım.
İsimlerin sırası önem sırası değildir; konulara göre gruplandı. Liste eksiksiz de değildir. Susan Kare ile Lella ve Massimo Vignelli’yi Scher, Kare ve Vignelli üzerine yazdığım incelemede ayrıca ele aldım. “En iyi” etiketi yerine karşılaştırmalı okuma önerdiğim yaklaşımı ise tasarım tarihinden referans alma rehberinde bulabilirsiniz.
Marka işaretini sadeleştirenler: Paul Rand ve Saul Bass
Paul Rand
Amerikalı tasarımcı Paul Rand, IBM, ABC ve UPS için tasarladığı logolarla kurumsal kimlik tarihinin temel isimlerinden biri kabul edilir. Neden önemli: Logonun bir resim değil, akılda kalan ve her ölçekte çalışan bir işaret olması gerektiğini işleriyle gösterdi.
Öğrenilecek ders: İşareti indirgeyin; ama kimliği yok edecek kadar değil. Bugün nasıl ilham alınır: Bir logo taslağını tarayıcı sekmesindeki simge boyutunda ve tek renkte deneyin. Tanınmıyorsa ayrıntı azaltın.
Saul Bass
Saul Bass, film jeneriklerini filmin atmosferini kuran bir anlatım alanına dönüştürdü. “The Man with the Golden Arm” ve “Vertigo” gibi filmlerin açılışları sık örnek gösterilir. AT&T gibi büyük şirketler için kimlik çalışmaları da yaptı. Neden önemli: Hareketi, biçimi ve tipografiyi aynı fikrin hizmetine verdi.
Öğrenilecek ders: Tek bir güçlü biçim, uzun bir açıklamadan daha hızlı anlatabilir. Bugün nasıl ilham alınır: Bir tanıtım videosunun ilk üç saniyesini tek bir şekil ve tek bir başlıkla tasarlamayı deneyin.
Kentle ve kamusal alanla konuşanlar: Glaser, Vignelli, Aicher
Milton Glaser
Milton Glaser, 1977’de New York için tasarladığı “I ❤ NY” işaretiyle tanınır. Push Pin Studios’un kurucuları arasındadır ve New York dergisinin kuruluşunda yer aldı. Neden önemli: Bir şehrin kendini anlatma biçimini, herkesin tekrar edebileceği kadar basit bir işaretle değiştirdi.
Öğrenilecek ders: Basitlik, insanların sahiplenebileceği bir işaret yaratabilir. Bugün nasıl ilham alınır: Yerel bir etkinlik için yalnız harf ve tek bir simgeden oluşan, elle çizilebilecek kadar sade bir işaret deneyin.
Massimo Vignelli
Massimo Vignelli, eşi Lella Vignelli ile birlikte yürüttüğü kimlik, yayın ve ürün tasarımlarıyla bilinir. New York metrosu için 1972 tarihli diyagramatik harita ve Bob Noorda ile Unimark bünyesinde geliştirilen işaretleme çalışmaları onun adıyla birlikte anılır. Neden önemli: Sınırlı sayıda yazı karakteri ve katı bir sistemle büyük ölçekli bir bilgi düzeni kurdu.
Öğrenilecek ders: Kural sayısı azaldıkça sistem daha kolay sürdürülür. Bugün nasıl ilham alınır: Bir katalog için yalnız iki yazı ailesi ve üç punto büyüklüğüyle çalışmayı deneyin. Pedaş için hazırladığım katalog çalışmasında çok sayıda ürünü tutarlı göstermenin yolu da az ve net kurallardı.
Otl Aicher
Alman tasarımcı Otl Aicher, 1972 Münih Olimpiyatları’nın görsel kimliğini ve spor dallarını anlatan piktogramlarını geliştiren ekibe liderlik etti. Ulm Tasarım Okulu’nun (HfG Ulm) kurucuları arasında yer aldı; Lufthansa kimliği de onun adıyla anılır. Neden önemli: Dil bilmeden anlaşılabilen bir görsel sistem kurdu.
Öğrenilecek ders: Piktogram tek tek çizimler değil, ortak bir ızgaraya ve açı kuralına bağlı bir dildir. Bugün nasıl ilham alınır: Bir uygulama veya yönlendirme projesi için beş ikonu aynı çizgi kalınlığı ve köşe açısıyla çizin. Biri ayrı duruyorsa ikonu değil kuralı düzeltin.
Izgara ve sistem düşüncesi: Müller-Brockmann ve Crouwel
Josef Müller-Brockmann
İsviçreli tasarımcı Josef Müller-Brockmann, “İsviçre stili” ya da Uluslararası Tipografik Stil olarak bilinen yaklaşımın önde gelen isimlerindendir. Zürih Tonhalle için hazırladığı konser afişleri ve “Grid Systems in Graphic Design” kitabıyla tanınır. Neden önemli: Izgarayı keyfî bir tercih değil, düzenin ve okunabilirliğin aracı olarak tanımladı.
Öğrenilecek ders: Izgara özgürlüğü kısıtlamaz; kararlarınızı gerekçelendirir. Bugün nasıl ilham alınır: Bir afişi önce ızgarasıyla kurun, sonra öğeleri yerleştirin. Izgarayı bozacaksanız bunu bilinçli ve tek bir noktada yapın.
Wim Crouwel
Hollandalı tasarımcı Wim Crouwel, 1967’de ortaya koyduğu deneysel “New Alphabet” yazı karakteriyle ve Amsterdam’daki Stedelijk Müzesi için yaptığı afiş ve kataloglarla bilinir. Total Design stüdyosunun kurucuları arasındadır. Neden önemli: Yazıyı dönemin ekran teknolojisinin sınırlarına göre yeniden düşündü.
Öğrenilecek ders: Teknik kısıt, yaratıcı bir başlangıç noktası olabilir. Bugün nasıl ilham alınır: Bir başlığı yalnız kare bir piksel ızgarası üzerinde kurmayı deneyin ve okunabilirliğin nerede kırıldığını gözleyin.
Tipografiyi ifadeye dönüştürenler: Lubalin, Scher, Sagmeister
Herb Lubalin
Herb Lubalin, harfleri sıkıştırarak, iç içe geçirerek ve kelimeyi bir imgeye dönüştürerek ifadeci tipografinin simge isimlerinden biri oldu. ITC Avant Garde yazı karakterinin ortaya çıkışında ve International Typeface Corporation’ın (ITC) kuruluşunda rol aldı. Neden önemli: Tipografinin yalnız bilgi taşımadığını, anlam da ürettiğini gösterdi.
Öğrenilecek ders: Harf aralığı ve harflerin birleşimi de bir anlatım aracıdır. Bugün nasıl ilham alınır: Tek bir kelimeyi görsel kullanmadan, yalnız harflerin konumu ve ağırlığıyla anlatmayı deneyin.
Paula Scher
Paula Scher, Pentagram’ın ortaklarındandır. New York’taki The Public Theater için geliştirdiği tipografik kimlik ve Citi logosu sık anılan işleri arasındadır. Neden önemli: Büyük ve yoğun tipografiyi bir kurumun sesine dönüştürdü.
Öğrenilecek ders: Kimlik yalnız bir logo değil, tekrar eden bir tavırdır. Bugün nasıl ilham alınır: Bir etkinlik serisi için yalnız yazı karakteri ve yerleşim kuralıyla tanınan üç afiş hazırlayın.
Stefan Sagmeister
Avusturyalı tasarımcı Stefan Sagmeister, albüm kapakları ve kişisel deneyimi tasarıma taşıyan çarpıcı afişleriyle tanınır; Lou Reed ve Talking Heads gibi müzisyenler için kapak tasarladı. Neden önemli: Tasarımcının bakış açısının işin içeriğine dönüşebileceğini gösterdi.
Öğrenilecek ders: Kişisel bir fikir, doğru bağlamda bir markaya da hizmet edebilir. Bugün nasıl ilham alınır: Portfolyonuz için müşterisi olmayan, kendi sorunuzdan doğan küçük bir proje başlatın ve sürecini belgeleyin.
Türkiye’de grafik tasarıma yön veren isimler
Türkiye’de grafik tasarım tarihine dair erişilebilir kaynak, yabancı tasarımcılara göre daha sınırlı. Bu nedenle aşağıdaki isimleri kısa ve genel tuttum. Ayrıntılı eser ve tarih bilgisi için müze koleksiyonlarına, sergi kataloglarına ve meslek kuruluşlarının yayınlarına başvurmanızı öneririm.
- İhap Hulusi Görey: Cumhuriyet’in erken döneminde afiş, ilan ve ambalaj alanlarında ürettiği işlerle Türkiye’de reklam grafiğinin öncüleri arasında anılır. Ders: Tasarım, bir ülkenin modernleşme dönemindeki gündelik hayatına doğrudan katılabilir.
- Mengü Ertel: Afiş tasarımındaki üretimi ve eğitimci kimliğiyle anılan, Türk grafik tasarımının önemli isimlerinden biridir. Ders: Bir tasarımcının mirası yalnız işleri değil, aktardığı bilgidir.
- Bülent Erkmen: Özellikle kültür ve sanat alanındaki afiş, kitap ve yayın tasarımlarında tipografiyi deneysel biçimde kullanmasıyla tanınır. Ders: Kurumsal bir işte de tipografi cesur olabilir.
- Sadık Karamustafa: Türk grafik tasarımının deneyimli kuşağından, özellikle basılı iletişim alanındaki çalışmalarıyla anılan isimlerden biridir. Ders: Sınırlı bir yüzey, net bir fikirle güçlü bir etki yaratabilir.
- Yurdaer Altıntaş: Özellikle logo ve amblem tasarımı alanındaki üretimiyle anılır. Ders: İşaret tasarımında sadelik, uzun ömrün ön koşullarından biridir.
Bu isimlerden ilham almanın en iyi yolu, işlerini sergilerde, kataloglarda ve basılı hâliyle görmektir. Ekranda küçülmüş bir afiş, gerçek ölçüsündeki etkisini ve baskı kalitesini tam aktaramaz.
Bu isimlerden bugün nasıl ilham alınır?
Ünlü bir işi kopyalamak sizi o tasarımcıya yaklaştırmaz; yalnız yüzeyini taşır. Öğrencilere ve genç tasarımcılara önerdiğim yöntem dört adımdan oluşur:
- Kaynağı doğrulayın: Bir isim seçin ve üç işini müze, arşiv veya tasarımcının stüdyo sayfası gibi güvenilir kaynaklardan bulun. Sosyal medyadaki atıfları doğrulamadan kullanmayın.
- Problemi yazın: Her iş için “bu tasarım hangi sorunu çözüyordu?” sorusunu bir cümleyle yanıtlayın.
- İlkeyi çıkarın: Görünüşü değil, kararı not edin. Örneğin “tek renk ve tek biçimle uzaktan okunabilirlik” gibi.
- Kendi briefinizde deneyin: Aynı ilkeyi farklı bir konu, farklı bir yazı ve farklı bir malzemeyle uygulayın. Sonuç kaynağa çok benziyorsa daha temel bir karara geri dönün.
Bu alıştırmalar tasarımın temel kavramlarıyla birlikte daha anlamlı hâle gelir. Hiyerarşi, kontrast ve ızgara gibi kavramları grafik tasarım elemanları ve ilkeleri rehberinde, yazı seçimini ise tipografi rehberinde bulabilirsiniz. Son olarak, alıştırma için yaptığınız yeniden yorumları portfolyoda kendi özgün işiniz gibi sunmayın; ilham aldığınız kaynağı belirtin.
Sık sorulan sorular
Dünyanın en iyi grafik tasarımcısı kimdir?
Bunu ölçen nesnel bir ölçüt yok. Paul Rand, Saul Bass, Milton Glaser ve Massimo Vignelli gibi isimler tasarım tarihinde en sık anılanlar arasındadır; ancak “en iyi” yargısı alana, döneme ve bakış açısına göre değişir.
Türkiye’de grafik tasarımın öncüleri kimlerdir?
İhap Hulusi Görey, Cumhuriyet’in erken döneminde reklam grafiğinin öncüleri arasında anılır. Mengü Ertel, Bülent Erkmen, Sadık Karamustafa ve Yurdaer Altıntaş da farklı kuşaklardan sık anılan isimlerdir. Ayrıntılı bilgi için sergi katalogları ve meslek kuruluşu yayınları iyi bir başlangıçtır.
Bilinen kurumsal logoların bazılarını kimler tasarladı?
IBM, ABC ve UPS logoları Paul Rand ile; “I ❤ NY” işareti Milton Glaser ile; Citi logosu Paula Scher ile anılır. Logolar zamanla güncellenebildiği için bugün gördüğünüz sürümün kime ait olduğunu ayrıca kontrol edin.
Bu tasarımcıların işlerini nereden inceleyebilirim?
MoMA ve Cooper Hewitt gibi müzelerin çevrim içi koleksiyonları, üniversite arşivleri ve tasarımcıların monografları güvenilir kaynaklardır. Vignelli çalışmalarının süreç belgeleri, Rochester Teknoloji Enstitüsü (RIT) bünyesindeki arşivde bulunur.
Ünlü tasarımcıların ortak özelliği nedir?
Benim gözlemim, çoğunun tek tek işler yerine bir sistem veya düşünme biçimi bırakmış olmasıdır. Basit bir fikri tutarlı biçimde ve uzun süre uygulamak, tek seferlik bir efektten daha kalıcı oluyor.
Bu listede neden az sayıda kadın tasarımcı var?
Tasarım tarihi uzun süre ağırlıklı olarak erkek tasarımcılar üzerinden yazıldı ve ortak işlerdeki katkıların tek bir isme atfedilmesi tartışılan bir konudur. Paula Scher, Lella Vignelli ve Susan Kare bu tarihin önemli isimlerindendir; April Greiman ve Muriel Cooper da incelemeye değer.
Ünlü bir tasarımı taklit ederek öğrenmek doğru mu?
Kişisel alıştırma olarak bir işi yeniden çizmek, kararları anlamaya yardımcı olabilir. Ancak bu çalışmayı müşteri işi veya özgün tasarım gibi sunmamalı, ticari bir projede kullanmamalısınız.
Tasarım tarihi öğrenmek bir tasarımcıya ne kazandırır?
Bugün kullandığınız ızgara, piktogram veya sade logo gibi çözümlerin nereden geldiğini görmenizi sağlar. Bu bilgi, kararlarınızı müşteriye “beğendim” yerine gerekçeyle anlatmanıza yardımcı olur.